Որդուս միայնակ եմ մեծացրել, փորձել եմ նրա համար լավ հայր լինել, բայց․․․Հարսանիքին այնտեղ, որտեղ ես պիտի նստեյի, այնպիսի բան էր գրված, որ․․․
Ես մասնակցում էի որդուս հարսանիքին, որին մեծացրել էի որպես միայնակ հայր, բայց իմ տեղանուն քարտի վրա գրված էր․ «Քիչ կրթ ված, կեղծ հայր…»
Բարձրագույն կրթությամբ ընտանիքը պայթեց ծիծաղից։ Ես աչքերս լայն բացեցի՝ պատրաստ հեռանալ։ Այդ պահին որդիս ասաց․
«Պապա, գնանք տուն»։
Հաջորդ օրը տեղի ունեցավ մի բան, որը ոչ ոք չէր սպասում։Ես որդուս հարսանիքին եկել էի հպարտությամբ ու անհասկանալի անհանգ ստությամբ։Նրան խնամել եմ հինգ տարեկանից։ Ցերեկները աշխատել եմ շինարարությունում, գիշերները՝ մեքենաներ նորոգել։ Սովոր ել եմ ուտելիք պատրաստել, դպրոցական միջոցառումների համար սանրվածքներ անել ու օգնել տնային աշխատանքներին, որոնք երբե մն ինքս էլ ամբողջությամբ չէի հասկանում։
Ես երբեք համալսարան չեմ ավարտել։ Երբեք չեմ փորձել ինձ ուրիշ մեկի տեղ ներկայացնել։ Միակ բանը, որ գիտեի, դա էր՝ ինչպես պա հել տանիք գլխիդ վրա ու երեխային տալ անվտանգության զգացում։Հարսանիքը քաղաքի կենտրոնում էր՝ շքեղ հյուրանոցում․ բյուրեղ յա ջահեր, սպիտակ վարդեր, կատարյալ հագնված հյուրեր, որոնք խոսում էին հանգիստ ինքնավստահությամբ։ Ես հագել էի իմ լավագ ույն բաճկոնը՝ նույնը, որ արդեն տասը տարի ունեի, թարմ լվացած ու արդուկած։
Երբ գտա իմ տեղը, քարացա։Քարտի վրա գրված էր․
«Քիչ կրթված երևակայական հայր»։
Ես ուզում էի հավատալ, որ դա սխալ է։ Դաժան կատակ, որը շուտով ինչ-որ մեկը կուղղի։ Բայց չուղղեցին։ Բարձր կրթությամբ ընտա նիքը՝ էլեգանտ, ինքնավստահ, հաջողակ, անմիջապես նկատեց դա։ Ծիծաղը ամաչկոտ չէր։ Այն անկեղծ էր։
— «Դե հա, գոնե անկեղծ են», — բարձր ասաց ինչ-որ մեկը։
Արյունը խփեց ականջներիս։ Ձեռքերս սկսեցին դողալ։Լուռ կանգնեցի, որ առանց աղմուկի հեռանամ։ Բայց հենց քայլ արեցի, որդիս հայտնվեց կողքիս։Նա կարդաց քարտը։Դեմքը գունատվեց։ Նա չբարկացավ։ Չսկսեց արդարանալ։ Նա վերցրեց քարտը, հանեց այն ու դրեց սեղանին։
— «Պապա», — հանգիստ ասաց նա, — «գնանք տուն»։
Դահլիճում լռություն տիրեց—not հարգանքի, այլ շփոթության պատճառով։ Հարսնացուն շշնջաց․
— «Ի՞նչ ես անում»։
Որդիս չպատասխանեց։ Նա բռնեց ձեռքս, և մենք դուրս եկանք դահլիճից՝ ապշած հայացքների ու ձեռքերում սառած բաժակների միջ ով։ Մեքենայում երկար լռություն էր։
— «Կներես», — վերջապես ասացի ես։ — «Չէի ուզում, որ քեզ ծաղրեին»։
Ձեռքերս ամուր սեղմել էի ղեկին։
— «Ինձ չծաղրեցին», — պատասխանեց նա։ — «Բայց իրենց՝ այո»։
Այդ գիշեր ես մտածում էի, որ նվաստացումն ամենավատ բանն էր, ինչ կարող էր պատահել։ Ես սխալվում էի։ Հաջորդ առավոտյան, ժամը 6:30-ին, հեռախոսը զանգեց։
— «Պապա», — ասաց որդիս, — «նստա՞ծ ես»։
— «Ի՞նչ է պատահել»։
— «Հիշո՞ւմ ես ինժեներական ընկերությունը, որտեղ ես աշխատում եմ։ Այնտեղ, որտեղ վերջերս դարձա ավագ մենեջեր»։
— «Այո»։
— «Նրանց խորհրդի արտահերթ նիստ է պետք»։
— «Ինչո՞ւ»։
— «Որովհետև նրանց ամենամեծ ենթակառուցվածքային պայմանագիրը՝ տարեկան եկամտի գրեթե 40 տոկոսը, երեկ գիշեր կանգնեց վեց»։
Շունչս պահեցի։
— «Ինչպե՞ս կանգնեցվեց»։
— «Պայմանագրի ստուգում։ Անմիջական սառեցում»։
Սիրտս սեղմվեց։
— «Այդ պայմանագիրը հաստատվել էր անվտանգության սերտիֆիկացիայով… քո ստորագրությամբ»։
Ես լավ հիշում էի։ Նրանք փորձել էին ինձ կաշառել, ասում էին՝ ես անփոխարինելի եմ։ Ես հեռացել էի, մինչև ստանդարտները չկատար վեին։ Պարզվեց՝ նույն թերությունները նախորդ ամիս հայտնվել էին նմանատիպ մեկ այլ նախագծում, առանց վերահսկողության։ Քնն իչները օգտվել էին հին փաստաթղթերից։ Իմ զեկույցը գտել էին։
Մեկը միայն զգուշացրել էր վտանգների մասին։Մյուսները պարզապես արդարացրել էին զիջումները։ Մի գիշերվա ընթացքում վերահս կող մարմինները սառեցրել էին ընկերության բոլոր նախագծերը։ Եվ հանկարծ «քիչ կրթված երևակայական հայրը» դարձավ այն մար դը, որի շնորհիվ քրեական գործ չբացվեց։
Մինչ կեսօր հարսնացուի հայրը՝ ընկերության գլխավոր տնօրենը, անդադար զանգում էր։ Գալիս էին ներողություններ, բացատրությու ններ, «թյուրիմացություն» բառը։ Ասում էին, թե դա պարզապես կատակ էր, որը չափն անցել էր։ Այդ երեկո որդիս ստացավ պաշտոն ական ծանուցում․ նրա դիրքը «վերանայման փուլում» է։ Նա շրջվեց դեպի ինձ։
— «Ուզում եմ, որ դու խորհրդատու լինես», — ասաց նա։ — «Ստուգես նրանց գործընթացները»։
Ես գլուխս տարուբերեցի։
— «Իսկ դու իրո՞ք ուզում ես, որ ես դա անեմ»։
— «Ոչ», — առանց վարանելու պատասխանեց նա։ — «Ուզում եմ հարգանք լինի»։
Մենք լուռ նստեցինք։
— «Դիպլոմները ինձ համար երբեք շատ բան չեն նշանակել», — ասացի ես։ — «Բայց արժանապատվությունը՝ այո»։
— «Ինձ համար էլ»։
Այդ պահին հասկացա, որ սա վրեժ չէր։ Սա պարզապես այն պահն էր, երբ ճշմարտությունը հասավ ստին։ Ընկերությունը անցավ ամբ ողջական էթիկական վերափոխում։ Ղեկավարները հեռացան։ Այն մենեջերները, ովքեր կարիերա էին կառուցել գոռոզության ու հեշտ ճանապարհների վրա, փոխարինվեցին։
Ինձ նորից հրավիրեցին՝ արդեն պաշտոնապես։ Ես մերժեցի։Ոչ թե անտարբերությունից, այլ որովհետև այն հարգանքը, որը հայտնվում է միայն իշխանության հետ, իրական հարգանք չէ։ Որդիս հեռացավ այդ ընկերությունից ու անցավ այլ աշխատանքի՝ մի միջավայր, որ տեղ իր ազնվությունն ավելի կարևոր էր, քան կապերը։ Նրա ամուսնությունը պահպանվեց, բայց փոխվեց։ Զրույցները դարձան ավելի բարդ։ Սահմանները՝ ավելի հստակ։
Իմ կյանքը վերադարձավ սովորական հունին․ վաղ առավոտներ, կոշտացած ձեռքեր, խաղաղ երեկոներ։ Բայց ինչ-որ բան փոխված էր։
Որդիս հիմա ինձ ներկայացնում է այսպես․
«Սա իմ հայրն է։ Նա ինձ սովորեցրել է պատասխան տալ իմ խոսքի համար»։
Ոչ թե «օգնել է»,ոչ թե «աջակցել է»,այլ սովորեցրել է։ Մի քանի ամիս անց նա հարցրեց․
— «Փոշմանի՞ր, որ հարսանիքին ոչինչ չասացիր»։
Ես ժպտացի՝ հիշելով այդ քարտը։
— «Ոչ», — պատասխանեցի։ — «Միասին դուրս գալն ավելի կարևոր էր, քան խոսելը»։
Երբ պատասխանը խոսքերի մեջ չէ, այլ քայլերի, դառնում է պարզ, որ ճիշտ ճանապարհը արժեքները պահելով գործելն է։ Կարծում եմ՝ այս պատմությունը արձագանքում է, որովհետև հիշեցնում է՝ որքան հեշտ է կրթությունը փոխարինել գիտելիքով, կարգավիճակը՝ արժ եքներով, և որքան արագ են փլվում պատրանքները, երբ հայտնվում է իրական պատասխանատվությունը։
Արժանապատվությունը անունով քարտի վրա չէ։ Այն այն բանում է, ինչի պատրաստ ես հրաժարվել, որպեսզի այն պահես։
