Բոլորը կարծում էին, թե այս շունը սգում է իր տիրոջ մահը, բայց երբ անասնաբույժը զննեց նրան․․․Բոլորը ապշել էին։ Հանգիստ փոքր իկ գյուղի եզրին, հին գերեզմանատան կողքին, սև ու սպիտակ բծավոր մի շուն օրեր շարունակ պառկած էր նույն գերեզմանի վրա։ Մարդիկ արդեն սովորել էին այդ տեսարանին․ շունը անշարժ лежում էր այնտեղ՝ անձրևի, ձյան ու քամու տակ։ Հանգիստ ու համբեր ատար։
– Դա երևի ծեր քեռի Յանոշի շունն էր, – խանութի առաջ հաց գնող կանայք շշնջում էին։
– Խեղճ կենդանի… Տիրոջը կորցնելուց հետո սգի մեջ է, – գլուխը թափ տալով ասում էր մսագործը։
– Ես ինքս տեսել եմ թաղմանը, – ավելացնում էր Սարի մորաքույրը։ – Քահանայի հետևից քայլում էր։ Դրանից հետո էլ տեղից չի շարժ վել։
Ոչ ոք շանը չէր անհանգստացնում։ Երբեմն մեկը ջուր էր թողնում, երբեմն՝ ուտելիք գերեզմանի մոտ։ Բայց հիմնականում նրան հանգի ստ էին թողնում։ Նա պառկած էր, կարծես ինչ-որ մեկին կամ ինչ-որ բանի էր սպասում։
– Չե՞ս կարծում, Լացի, որ պետք է մի բան անել, – մի երեկո հարցրեց անասնաբույժ դոկտոր Անդրաշ Կոսան իր որդուն։
– Իսկ ի՞նչ։ Թող սգա։ Կենդանիներն էլ են զգում կորուստը, – ուսերը թոթվեց Լացին։
– Այո, բայց… ինչ-որ բան այստեղ նորմալ չէ։ Ոչ մի շուն սովից չի մեռնում միայն այն պատճառով, որ տերը մահացել է։ Իսկ սա… տարօր ինակ է իրեն պահում, – մտածկոտ ասաց Անդրաշը։
Հաջորդ առավոտ նա որոշեց շանը մոտիկից զննել։ Իր հետ վերցրել էր եփած հավի մի կտոր՝ զամբյուղի մեջ, որ նրան մոտենալու առիթ ունենա։
– Լավ, ընկեր, – կռացավ գերեզմանի մոտ, – մի քիչ սպասիր, թող քեզ նայեմ։
Շունը նույնիսկ գլուխը չբարձրացրեց։ Մի փոքր հեռացավ, բայց չմռնչաց, չհարձակվեց։ Կարծես հաշտված լիներ իր ճակատագրի հետ։ Անդրաշը մեղմ շոյեց նրան, հետո սկսեց զգուշությամբ շոշափել կողերը, ոտքերը, գլուխը։
Եվ հետո… ինչ-որ բան նկատեց։
– Ի՞նչ է սա… – շշնջաց։ – Սա վերք չէ… սա… վիրահատության սպի է։
Շան փորի վրա, բարակ մորթու տակ, մի թարմ, բայց լավ կարած սպի կար։ Այն չէր կարող ավելի քան երեք-չորս շաբաթական լինել։
– Ո՞վ է քեզ վիրահատել, հին մարտիկ… ու ինչո՞ւ։
Դոկտոր Կոսան դրանով չբավարարվեց։ Նա շանը տարավ տուն և ավելի մանրամասն զննեց։ Այն, ինչ բացահայտեց, գլխիվայր շուռ տվ եց նրա բոլոր ենթադրությունները։
Փոքրիկ կաբինետի սառն ու լուռ մթնոլորտում շունը անշարժ պառկած էր զննման սեղանին։ Անդրաշ Կոսան նայում էր արդյունքներին, ու նրա դեմքի կնճիռները ավելի էին խորանում։
– Սա սովորական վիրահատություն չէ… – մրմնջաց նա։ – Իսկ այս նշանները… կարծես ինչ-որ բան են տեղադրել նրա մեջ…
Շունը ցավի նշաններ չէր ցույց տալիս, բայց փորի պատի հետևում մի տարօրինակ կարծրություն էր զգացվում։ Անդրաշը որոշեց ռենտ գեն անել։ Երբ տեսավ նկարը, շունչը կտրվեց։
– Չեմ հավատում…
Պատկերում երևում էր մի փոքրիկ կառուցվածք, մի բան, ինչ նա երբեք կենդանու մեջ չէր տեսել։
– Սա… հետևող սարք չէ՞, – զարմացած հարցրեց Լացին, երբ տուն վերադարձավ։
– Մոտ մի բան։ Բայց սա սովորական կենդանիների համար վաճառվող սարք չէ։ Սա կարող է… ռազմական ինչ-որ բան լինել, – մռայլ ասաց Անդրաշը։ – Եվ հիմա ես իսկապես մտածում եմ՝ ինչու է այդ շունը շաբաթներ շարունակ մնացել նույն գերեզմանի վրա։ Հաջորդ օրը անասնաբույժը շանը տարավ գյուղապետի մոտ, որին մանկուց էր ճանաչում։
– Լայոշ, քեզ ծանո՞թ է Յանոշ Վարգա անունը։
Գյուղապետը մի պահ քարացավ։
– Ծեր քեռի Յանո՞շը։ Նա, որ ապրում էր գերեզմանատան կողքին։ Անցած ամիս հանկարծ սրտի կաթվածից մահացավ։ Բայց ինչո՞ւ։
– Այս շունը շաբաթներ շարունակ եղել է նրա գերեզմանի վրա։ Բայց սա սովորական շուն չէ։ Ինչ-որ մեկը նրա մարմնում ռազմական հե տևող սարք է տեղադրել։ Եվ դա վերջերս է արվել։
Լայոշը ճակատը կնճռեց։
– Այսինքն… այդ Յանոշի շուրջ ինչ-որ տարօրինակ բան կա։ Նա միշտ ասում էր, թե նախկինում «դիվանագետ» է եղել։ Բայց իրական ում ոչ ոք չգիտեր, ինչով էր զբաղվում։ Նույնիսկ իր դուստրը շատ բան չգիտեր։
– Ունե՞ր դուստր։
– Այո։ Բուդապեշտում է ապրում։ Թաղմանը նույնիսկ չեկավ, միայն ինչ-որ փաստաթղթեր ուղարկեց։ Գուցե նա ավելի շատ բան գիտի։
Անդրաշը որոշեց կապ հաստատել նրա հետ։ Գերեզմանատան գրանցամատյանից գտավ համարը և զանգեց։
– Բարի օր։ Ես դոկտոր Անդրաշ Կոսան եմ, անասնաբույժ։ Քո հոր շան մասին եմ ուզում հարցնել…
Հեռախոսում երկար լռություն տիրեց։
– Շան՞ մասին… Ինչպե՞ս գիտեք նրա մասին, – խեղդված ձայնով հարցրեց կինը։
– Նա այստեղ է ինձ մոտ։ Բայց… մի խնդիր կա։ Լավ կլինի՝ անձամբ խոսենք։
– Վաղը գալիս եմ։ Առավոտյան կլինեմ այնտեղ։
Հաջորդ առավոտ մի երեսունն անց կին՝ մուգ կապույտ վերարկուով, իջավ ավտոբուսից։ Աչքերը հոգնած էին, բայց քայլերը՝ վճռական։ Երբ մտավ կաբինետ և տեսավ շանը, անմիջապես լաց եղավ։
– Յոժի… դեռ փնտրում ես նրան, չէ՞…
– Շան անունը Յոժի՞ է, – զարմացավ Անդրաշը։
– Այո, – գլխով արեց կինը։ – Հայրս… սովորական մարդ չէր։ Նա գաղտնի ծառայություններում էր աշխատում։ Հետո թոշակի անցավ, բայց… միշտ մի գործ կար, որից չէր կարող հրաժարվել։ Այս շունը… մի առաքելության մաս էր։
– Առաքելությա՞ն։ Շո՞ւն։
– Այո։ Հայրս ոչ միայն շներ էր պահում, այլ նաև վարժեցնում էր։ Յոժին հատուկ առաջադրանքների համար էր պատրաստված։ Բայց ինչպես է նա վերադարձել այստեղ ու ինչ կա այդ սարքի մեջ… նույնիսկ ես չգիտեմ։
Անդրաշը նրան ապշած նայում էր։ Կարծում էր՝ այլևս ոչինչ չի կարող իրեն զարմացնել։Բայց այս շունը… շատ մարդկանցից ավելի շատ բան գիտեր աշխարհի մասին։
– Ի՞նչ ես ուզում ասել, երբ ասում ես, որ շունը «առաքելության մեջ» էր, – հարցրեց Անդրաշը, մինչ կինը դողացող ձեռքով շոյում էր Յոժիի գլուխը։
– Հայրս՝ Յանոշ Վարգան, աշխատել է պետական անվտանգության մեջ, հետո անցել է միջազգային հետախուզություն։ Հետագայում նրան «ազատեցին ծառայությունից», բայց մի գործ կար, որ երբեք չփակեց։ Ասում էր՝ ոչ մեկին չի վստահում, բացի Յոժիից, – ներկայա ցավ նա որպես Կրիշտինա։ – Շունը կարողանում էր հայտնաբերել գաղտնի սարքեր, կատարել հրամաններ ու… փոխանցել տվյալներ։ Նրա մարմնում տեղադրված սարքը իրականում գաղտնի տվյալների պահոց է։ Մի բան, որը ոչ ոք կենդանու մեջ չէր փնտրի։
– Իսկ ինչ կա դրա մեջ։
Կրիշտինան խոր շունչ քաշեց։
– Կյանքի վերջին տարիներին հայրս աշխատում էր մի հին, բայց դեռ չփակված գործի վրա։ Նրան նույնիսկ սպառնացել էին։ Կարծում եմ՝ նա ինչ-որ բան էր բացահայտել, ինչը չպետք է։ Ասում էր՝ եթե իրեն ինչ-որ բան պատահի, Յոժին տեղեկությունը կտա ճիշտ մարդ ուն։ Իսկ նրա գերեզմանը… դա կոդավորված ուղերձ էր։ Եթե բավական խելացի լինես, կիմանաս՝ որտեղ փնտրել։
– Այսինքն Յոժին չէր սգում։ Նա հսկում էր վայրը։ Կարծես… գաղտնագրված կոորդինատ լիներ։
– Ճիշտ այդպես։
Անդրաշը իրեն զգում էր, կարծես գյուղական կլինիկայում նստած լիներ՝ լրտեսական վեպի մեջ։ Նա վերցրեց ռենտգեն նկարը և սարքի տեղում նկատեց մի փոքրիկ գրություն ու թիվ՝ K-27։
– Սա քեզ ինչ-որ բան ասո՞ւմ է։
Կրիշտինան գլխով արեց։
– Այո։ Դա գործի համարն էր։ Մեր տանը կար մի պահարան, որտեղ հայրս պահում էր իր կարևոր թղթերը, և միշտ ասում էր՝ «Եթե շու նը կորչի, փնտրեք K-27»։ Երևի սա է բանալին։
Նույն օրը նրանք գնացին հին տունը՝ գերեզմանատան կողքին։ Բանալին, ինչպես շատ տարեցների մոտ, ծաղկամանի տակ էր։ Ամեն ինչ այնտեղ էր, կարծես քեռի Յանոշը ցանկացած պահի կարող էր վերադառնալ։
Սենյակի պատին կախված էր մի հին նկար, որի տակ էլ գտնվում էր պահարանը։ Կրիշտինան հավաքեց կոդը՝ 1961, հոր ծննդյան տա րին։ Դուռը բացվեց, ու ներսում կար մի հաստ թղթապանակ՝ հին, բայց կարևոր փաստաթղթերով՝ լուսանկարներ, անուններ, վայրեր, քարտեզներ և մարդկանց ցուցակ, որոնք ժամանակին «անհետացել էին», ու նրանց ընտանիքները երբեք չէին իմացել՝ ինչ է պատահել։
– Սա… սա սենսացիա է, – շշնջաց Անդրաշը։ – Բայց սա այլևս մեր գործը չէ։
– Ես էլ դա չեմ ուզում պահել։ Ես միայն մի բան եմ ուզում՝ որ հորս հիշատակը չկորչի։ Որ նա չլինի պարզապես մի հին շիրմաքար գերեզ մանատան մի անկյունում։
Իսկ Յոժի՞ն։
Այդ օրվանից Յոժին դարձավ Անդրաշի կաբինետի «պատվավոր հյուր»։ Գյուղի երեխաները հաճախ խաղալիքներ ու քաղցրավենիք են բերում նրան, և բոլորը գիտեն՝ նա սովորական շուն չէ։
Մի օր գյուղ եկավ լրագրող։ Կրիշտինան պաշտոնապես հանձնեց փաստաթղթերը, և կարճ ժամանակ անց ազգային մամուլում հայտ նվեց մի հոդված՝ վերնագրով.
«Գերեզմանի վրա գտնվող շան գաղտնիքը․ ինչպես մի մոռացված գաղտնի գործակալ տասնամյակներ շարունակ թաքցրել էր մի մեծ գաղտնիք»
Եվ երբ հաջորդ անգամ ինչ-որ մեկը հարցնի՝ «Ի՞նչ կարող է իմանալ մի շուն», գյուղում պարզապես կժպտան։
Որովհետև նրանք ճանաչում են Յոժիին։
