Ամուսինս ինձ թողեց մեկ ուրիշի համար՝ սրտիս վրա թողնելով անջնջելի սպիներ. 5 տարի անց վերադարձավ ու այնպիսի բան ասաց, որ ուղղակի շոկի ենթարկվեցի․․․Կլարան քարացավ՝ բաժակը կիսաճանապարհին կանգ առած շուրթերին։ Սիրտը դողաց՝ սկզբում կամ աց, հետո ուժգին, կարծես ուզում էր հիշեցնել, որ դեռ բաբախում է։
Հինգ տարի։ Ամբողջ հինգ տարի այն պահից, երբ Թոմասը գնաց՝ անգամ հետ չնայելով։ Հինգ տարի լռություն, այրված էջեր, հիշողությ ունների կտորներ։ Իսկ հիմա՝ վերադարձ՞։
— Ի՞նչ… — շշնջաց նա։
Առավոտյան քամին շարժում էր նրա փոքրիկ խոհանոցի վարագույրները։ Ամեն առավոտ թեյ էր պատրաստում՝ սև, տերևներով, թեթև ցիտրուսային բույրով։ Ժամանակին դա իրենց ընդհանուր սովորույթն էր, հիմա՝ միայն իրենը։
— Մա՛մ, լսո՞ւմ ես, — հեռախոսում Սոֆիայի ձայնը չափազանց ուրախ էր նման լուրի համար։
Կլարան նայեց ժամացույցին՝ առավոտյան ութն էր։ Բնակարանը, որտեղ վերջին տարիներին միայնակ էր ապրում, հանկարծ չափազ անց լուռ թվաց։ Երեսուն տարի դասավանդում, երկու տարի թոշակի վրա, ու հանկարծ մի լուր, որը գլխիվայր շուռ տվեց առավոտը։
— Լսում եմ, սիրելիս, — վերջապես ասաց նա։ — Այսինքն… հայրդ վերադարձե՞լ է։
— Ինքն է ինձ զանգել։ Ասել է՝ ուզում է քեզ հետ խոսել։
Կլարան զգաց, թե ինչպես կրծքում նորից բարձրանում է վաղուց ծանոթ սառնությունը՝ այն, որը տեղ էր գտել այնտեղ նրա գնալուց հետո։Այդ օրը նա պարզապես ասել էր․
«Կլարա, ներիր։ Մեկ ուրիշին եմ հանդիպել։ Գնում եմ»։
Ու փակել էր դուռը այնպես սովորական, կարծես աշխատանքի էր գնում։Քսանվեց տարվա ամուսնություն — ու վերջը տեղավորվեց մեկ րոպեի մեջ։
Հետո նա իմացավ, որ նոր սիրեցյալը նրա նախկին ուսանողուհին էր՝ Էմման։ Քսան տարով փոքր։ Հավակնոտ, խելացի, եռանդուն։ Նր անք մեկնեցին արտասահման՝ նրա աշխատանքի պատճառով։ Սոֆիան գրեթե մեկ տարի չէր խոսել հոր հետ։ Հետո, իհարկե, ներեց։ Կլարան դա հասկանում էր։ Դստեր վրա երբեք չէր բարկացել։
— Չեմ ուզում հանդիպել, — ասաց նա կամաց, գրեթե համառորեն։
— Մա՛մ… նա ասաց, որ դա կարևոր է։
— Կարևո՞ր, — դառնորեն ժպտաց նա։ — Տարօրինակ է, որ ինչ-որ կարևոր բան հիշել է կես տասնամյակ անց։
Մի պահ անց Սոֆիան ավելացրեց․
— Նա ու Էմման վաղուց են բաժանվել։ Այս ամռանն է վերադարձել։
Կլարան փակեց աչքերը։ Ցավ չէր — հոգնածություն էր։ Խոր, ձգձգված։
— Թող զանգի, — վերջապես ասաց։
Թոմասը զանգեց հաջորդ առավոտյան։ Նրա ձայնը ուրիշ էր՝ ավելի մեղմ, կարծես կորցրել էր նախկին ինքնավստահությունը։
— Կլարա… կարո՞ղ եմ քեզ հետ հանդիպել։
— Ինչի՞ համար, Թոմ։
— Պարզապես ուզում եմ խոսել։
Նա համաձայնվեց՝ հանդիպումը նշանակելով փոքրիկ այգում։ Տուն չէր հրավիրի նրան — այդ տեղը դարձել էր միայն իրենը։ Այգին լցվ ած էր ուշ ամռան ջերմ, ոսկեգույն լույսով։ Կլարան նստած էր լճակի մոտ գտնվող նստարանին ու նայում էր բադերին, որոնց ամեն կիր ակի կերակրում էր։
— Գրեթե չես փոխվել, — լսեց ծանոթ ձայնը։
Շրջվեց։ Թոմասը կանգնած էր մի քանի քայլ հեռու՝ ծերացած, ճերմակած մազերով, բաց գույնի վերարկուով։ Տարիները կարծես ծանր էին անցել նրա վրայով։
— Բարև, Թոմ, — ասաց նա՝ զարմանալիորեն հանգիստ։
Նա նստեց կողքին՝ նրանց միջև տարածք թողնելով, գրեթե խորհրդանշական։
Երկար լռեցին։
— Սարսափելի սխալ եմ գործել, Կլարա, — կամաց ասաց նա։ — Կյանքիս ամենամեծ սխալը։
Նա բազմիցս պատկերացրել էր այս պահը, հորինել դառը խոսքեր, իսկ հիմա… միայն դատարկություն կար։
— Բոլորս էլ սխալներ ենք գործում, — պատասխանեց նա։ — Իսկ կյանքը շարունակվում է։
— Իմը՝ ոչ։ Ոչ առանց քեզ։
Կլարան շրջվեց։ Նրան խղճալու կարիք չուներ։
— Ուշ է, Թոմ։
— Հասկանում եմ։ Ոչինչ չեմ խնդրում… պարզապես… կարո՞ղ եմ երբեմն այստեղ գալ։ Միասին բադերին կեր տալ։
Կլարան հոնքերը բարձրացրեց։
— Բադերին միայն սպիտակ հաց, — ասաց նա։ — Սևը վնասակար է։
— Կհիշեմ, — շշնջաց նա։
Այդպես սկսվեցին նրանց կիրակնօրյա հանդիպումները։ Երեք ամիս խոսակցություններ դստեր մասին, եղանակի, գրքերի։ Երբեք՝ անցյ ալի մասին։ Անցյալը նրանց միջև կանգնած էր պատի պես։Մի սառը նոյեմբերյան օր հանկարծ սկսեց անձրև գալ։ Թոմասը պնդեց, որ իրեն տուն ուղեկցի։
— Գուցե… ներս գա՞ս, — անսպասելի ասաց Կլարան։ — Թեյ կխմենք։
Նա ներս մտավ այնպես, կարծես վախենում էր ինչ-որ կարևոր բան փչացնել։Կլարան հանեց երկու բաժակ՝ իրենն ու նրա հինը։ Թեյը պատրաստեց նույն հին, ծանոթ ձևով։
— Դեռ խմում ես սա, — հազիվ լսելի ասաց Թոմասը։
— Կան բաներ, որ հնարավոր չէ դեն նետել, — ժպտաց նա։
Երբ թեյը սառչում էր, նա ասաց․
— Ամեն օր մտածել եմ քո մասին։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ գնացիր։
Նա ծանր հառաչեց։
— Ուզում էի նոր կյանք սկսել… բայց հասկացա, որ նոր կյանք չկա։ Կա միայն այն կյանքը, որտեղ դու էիր։
Կլարան նայեց իր բարակ, ուսուցչական ձեռքերն։
— Քո գնալուց հետո դեպրեսիա ունեի, — ասաց նա։ — Անցա վշտի բոլոր փուլերով։ Եվ վերջում… բաց թողեցի։
Թոմասի աչքերում արցունքներ փայլեցին։
— Կլարա… իսկ հիմա՞։ Ի՞նչ ես զգում։
— Երբեմն՝ սեր։ Երբեմն՝ պարզապես սովորություն։ Չգիտեմ, Թոմ։
Նա ձեռքը մեկնեց՝ չդիպչելով, ընտրությունը թողնելով իրեն։
Կլարան երկար նայեց նրա ձեռքին։
— Մեկ օր, — ասաց նա։ — Մեկ օր միասին անցկացնենք։ Հետո կորոշենք։
Այդ օրը անցկացրին ինչպես զբոսաշրջիկներ իրենց իսկ քաղաքում․ պատկերասրահ, փոքրիկ սրճարան, որտեղ տարիներ առաջ տարե դարձ էին նշել, զբոսանք հին փողոցներով։Երեկոյան կանգնած էին կամրջի վրա։ Գետը արտացոլում էր լույսերը, և ամեն ինչ թվում էր այնպես, ինչպես նախկինում։
— Հիշո՞ւմ ես մեր առաջին երեկոն այստեղ, — ասաց նա։ — Դու մուգ բորդո զգեստ ունեիր…
Կլարան ժպտաց։
— Սպասում էի, որ ինձ համբուրես։
— Վախենում էի, — խոստովանեց նա։ — Դու անասելի անհասանելի էիր թվում։
Ծիծաղեցին՝ երկու մեծահասակ, ճերմակած մարդիկ, որոնք հանկարծ հիշեցին, որ մի ժամանակ երիտասարդ են եղել։
Թոմասը մեղմ բռնեց նրա ձեռքը։ Նա չքաշեց այն։
— Շատ բան չեմ խնդրում, Կլարա։ Պարզապես հնարավորություն՝ կողքիդ լինելու։ Օր օրի։ Առանց բարձր խոսքերի։
Նա նայում էր ջրի հոսքին, լույսերին, այն տարիներին, որոնք ապրել էր առանց նրա։
— Կտեսնենք, — ասաց նա։ — Ոչինչ չեմ խոստանում։ Բայց կփորձենք։
Հեռվում հանկարծ որոտ լսվեց՝ անսպասելի ուշ աշնան համար։
— Եկ տուն գնանք, — կամաց ասաց նա։ — Դու միշտ վախեցել ես ամպրոպից։
Կլարան լուռ գլխով արեց։ Նա հիշում էր։ Ամեն ինչ հիշում էր։
— Եկ գնանք, — կրկնեց նա։ Եվ «տուն» բառը հանկարծ նորից ջերմ դարձավ։
Երբեմն կյանքը վերադարձնում է այն, ինչ մենք հավերժ կորած էինք համարում։Ոչ թե որովհետև պարտավոր է — այլ որովհետև ժամա նակը շրջան է գծում։Իսկ դուք կկարողանա՞ք։ Ընդունել։ Ներել։ Սկսել նորից։Թե՞ նման վերքերը այլևս չպետք է ցավեցնեն։
